Ściegi w hafcie gobelinowym: kompletny przewodnik

Oto mapa ściegów haftu gobelinowego w jednym akapicie: jeden ścieg – półkrzyżyk – wykonuje większość pracy w większości projektów i ma trzy metody wykonania. Dalej rozciąga się słownik ściegów ozdobnych, od prostych pionowych, jak ścieg cegiełkowy, po złożone faktury, jak nobuko, których projektanci kanw do liczenia i autorzy przewodników po ściegach używają, żeby płaskie obszary koloru zamienić w powierzchnie z głębią. To, co mieści się w pierwszym zdaniu, przyda Ci się od pierwszego dnia; nad resztą można spędzić dwadzieścia lat.

Ten przewodnik omawia jedno i drugie: rodzinę półkrzyżyka w skrócie (każda metoda ma osobny, pełny przewodnik), ściegi ozdobne, które warto znać z nazwy, sposób doboru tła – i pojęcie, które myli każdego nowicjusza: „przewodnik po ściegach” (ang. stitch guide), który w hafcie gobelinowym oznacza coś bardziej konkretnego, niż można się spodziewać.

Dwa rodzaje haftu gobelinowego

Prawie każda praca, jaką zobaczysz, należy do jednego z dwóch stylów:

Gobelin wyszyty półkrzyżykiem. Cały projekt wykonany półkrzyżykiem, jeden ukośny ścieg na jedno skrzyżowanie nitek kanwy, a cały efekt niesie kolor. Tak wyszywa się większość malowanych kanw, tak wyszywa się schematy przeniesione z haftu krzyżykowego i od tego powinny zaczynać osoby początkujące. Jeden ścieg, nieskończenie wiele projektów.

Gobelin ozdobny (fakturowy). Różne obszary wyszyte różnymi ściegami – niebo jednym, dach drugim, brzeg trzecim – tak że sama powierzchnia ma fakturę i kierunek. To tradycja kanw do liczenia i domena przewodników po ściegach. Wygląda pięknie, jest dla zaawansowanych i całkowicie opcjonalna.

Oba style swobodnie się łączą: popularny współczesny styl to projekt wyszyty półkrzyżykiem z jednym czy dwoma obszarami ozdobnymi dla kontrastu.

Rodzina półkrzyżyka

Najważniejsze informacje, z odnośnikami do pełnych przewodników:

Wszystkie trzy dają identyczną prawą stronę – jednolite pole drobnych skośnych ściegów. Podział ról: basketweave wypełnia, continental rysuje, half cross oszczędza. Jeśli z tej strony zapamiętasz tylko jedno, niech to będzie ta tabela.

Warto tu wspomnieć o półkrzyżykach petit: to półkrzyżyki w skali jednej czwartej (cztery w miejscu jednego), schematowy odpowiednik petit point. Dzięki nim schemat może zawierać drobne detale – oko, literę, wąs – bez przenoszenia całej pracy na gęstszą kanwę (po angielsku). Schematy w Stitchmate obsługują zwykłe półkrzyżyki i półkrzyżyki petit.

Ściegi ozdobne, które warto znać

Słowniki ściegów mają setki haseł, ale ściegi ozdobne, które naprawdę spotkasz na kanwach, układają się w trzy grupy. (Tu znajdziesz opisy, a nie instrukcje krok po kroku – każdy z tych ściegów to w dobrej książce cała strona rysunków, a American Needlepoint Guild na needlepoint.org (po angielsku) prowadzi kursy właśnie z tego zakresu).

Grupa ściegów prostych

Pionowe lub poziome ściegi przez dwie lub więcej nitek kanwy:

• Ścieg cegiełkowy (po angielsku) (brick stitch) – pionowe ściegi przez dwie nitki, przesunięte o jedną w co drugiej kolumnie, jak cegły w murze. Najpopularniejsza alternatywa dla tła: szybszy niż półkrzyżyk, z dyskretną fakturą, łatwy.
• Ścieg płaski (po angielsku) (satin stitch, atłaskowy) – równoległe proste ściegi wypełniające kształt od krawędzi do krawędzi. Błyszczący i kierunkowy; zużywa dużo nici.
• Bargello (ścieg płomienisty) – ten słynny: pionowe ściegi, które wznoszą się i opadają falami, tworząc wzory płomieni i zmarszczek z czystej geometrii. Bargello to osobna gałąź rękodzieła z własnymi książkami, wyszywana według schematów do liczenia – dlatego świetnie nadaje się do programów do schematów.
• Ścieg węgierski (Hungarian stitch) – grupy pionowych ściegów krótki–długi–krótki, które układają się w romby; klasyczne wypełnienie małych obszarów.

Grupa ściegów ukośnych

Starsze rodzeństwo półkrzyżyka – ukośne ściegi przez więcej niż jedno skrzyżowanie nitek:

• Ścieg mozaikowy (mosaic stitch) – jednostka z trzech ściegów (krótki, długi, krótki) tworząca maleńki kwadrat 2×2. Najmniejszy ścieg złożony i zwykle pierwszy ścieg ozdobny, jakiego się uczymy.
• Ścieg kaszmirowy (po angielsku) (cashmere stitch) – prostokątny kuzyn mozaiki: jednostka z czterech ściegów tworząca blok 2×3. Wygląda jak delikatnie tkane prostokąty.
• Ścieg szkocki (po angielsku) (scotch stitch) – ukośna jednostka z pięciu ściegów wypełniająca kwadrat 3×3; wyraźniejsza faktura szachownicy, często na zmianę z kwadratami z półkrzyżyka.
• Ścieg bizantyjski (po angielsku) (Byzantine stitch) – ukośne ściegi biegnące schodkowymi zygzakami przez duże obszary; efektowne wypełnienie nieba i wody.

Grupa ściegów fakturowych

• Ścieg nobuko – przesunięty wzór długich i krótkich ukośnych ściegów, który pięknie rozprasza światło; współczesny ulubieniec do ubrań i teł na malowanych kanwach.
• T-stitch – półkrzyżyk wyszywany w rozstawionym, naprzemiennym układzie, w którym odsłonięta kanwa jest częścią efektu; stosowany na lekkie tła za szczegółowymi motywami.
• Supełki francuskie – tak, ten ścieg z haftu płaskiego; na kanwie dodają wypukłe kropki na jagody, oczy, śnieg.
• Turkey work (ścieg pętelkowy) – pętelki rozcinane na meszek; owce i brody Mikołaja na każdym kroku.

Jeśli przychodzisz z haftu płaskiego, zwróć uwagę na pewną prawidłowość: ściegi ozdobne w hafcie gobelinowym nadal są liczone – każdy z nich określa to, przez które nitki kanwy przechodzi, i właśnie dzięki temu da się je rozrysować na schemacie.

Ściegi na tło

„Czym wyszyć tło?” to najczęstsze pytanie o ściegi w hafcie gobelinowym, bo tła są duże, a duże obszary wzmacniają każdą cechę ściegu – tempo, fakturę, zużycie nici, odkształcanie kanwy.

Uczciwa hierarchia:

1. Półkrzyżyk po skosie (basketweave) – wybór domyślny. Płaski, równy, niezniszczalny, łagodny dla kanwy. Jeśli projekt jest bogaty, spokojne tło to zaleta, a nie kompromis.
2. Ścieg cegiełkowy – standardowa alternatywa, gdy półkrzyżyk wydaje się zbyt wolny. Szybciej pokrywa powierzchnię (dłuższe ściegi, mniej ich) i dodaje dyskretnego splotu.
3. Wydłużone ściegi ukośne (bizantyjski, żakardowy) albo T-stitch – gdy tło samo jest elementem projektu: niebo, woda, otwarta przestrzeń.

Przewodnik po ściegach na tło (po angielsku) porównuje najpopularniejsze opcje obok siebie, z rysunkami. Dwa praktyczne ostrzeżenia. Dłuższe ściegi łatwiej zaczepić w użytkowaniu – poduszka, o którą się opieramy, potrzebuje krótszych ściegów niż praca w ramie. A ozdobne tła zmieniają rachunek nici: dłuższe ściegi z większą ilością nici na powierzchni mogą zużyć wyraźnie więcej, niż podają szacunki dla półkrzyżyka (po angielsku) – kupuj z zapasem.

Czym naprawdę jest „przewodnik po ściegach”

W większości technik „stitch guide” oznacza instrukcję. W hafcie gobelinowym to produkt: dokument napisany do jednej konkretnej malowanej kanwy, który obszar po obszarze określa, jakim ściegiem ozdobnym, jaką nicią i w jakim kolorze go wyszyć – często z rysunkami i listą zakupów. Projektanci kanw i wyspecjalizowani autorzy sprzedają je za mniej więcej 20–99 USD, a poważni kolekcjonerzy zamawiają przewodniki pisane na zamówienie.

Kiedy więc słyszysz „kupiłam kanwę razem z przewodnikiem po ściegach”, chodzi właśnie o to – o indywidualny plan haftowania, a nie książkę z rysunkami. To, czy go potrzebujesz, to kwestia stylu: przy gobelinie wyszywanym półkrzyżykiem – nigdy; przy pierwszej pracy fakturowej dobrze napisany przewodnik to prawdziwa lekcja mistrzowska tego, jak doświadczone hafciarki myślą o fakturze, i wiele osób kupuje pierwszy przewodnik tyle samo po to, żeby zrozumieć tok myślenia, co po to, żeby się go trzymać.

Dobór ściegów do projektu

Schemat decyzji, który chroni początkujących przed kłopotami:

• Pierwsze projekty: tylko półkrzyżyk. Naucz się metod basketweave i continental, skończ jakąś pracę i ciesz się nią. Faktura może poczekać.
• Dopasuj wielkość ściegu do wielkości obszaru. Maleńkie obszary – półkrzyżyk albo mozaika; ścieg szkocki, bizantyjski i fale bargello zostaw na obszary na tyle duże, żeby pokazały przynajmniej kilka pełnych powtórzeń.
• Jedna faktura w sąsiedztwie. Sąsiednie obszary w rywalizujących, bogatych ściegach znoszą się nawzajem. Przeplataj fakturę ze spokojem.
• Pamiętaj, do czego posłuży praca. Prace w ramie zniosą każdy ścieg; paski i poduszki potrzebują krótkich ściegów, które trudno zaczepić.
• Testuj na marginesie. Kanwa ma wolne centymetry poza projektem – wypróbuj tam ścieg i nić, zanim zaczniesz cały obszar.

A jeśli projektujesz własne schematy: projekty z półkrzyżyka i półkrzyżyka petit – czyli wszystko, co rozrysujesz w Stitchmate – wychodzą dokładnie tak jak w podglądzie, a każdy obszar jednolitego koloru na schemacie można później na kanwie zamienić na ścieg ozdobny. Schemat to plan mieszkania; haftowanie to meble.