Tapisserie of borduren: wat ze echt van elkaar onderscheidt

Het korte antwoord: tapisserie werk je op stijf stramien met open gaatjes, met getelde steken die de ondergrond helemaal bedekken; borduren, in de gewone betekenis van het woord, werk je op stof met vrije steken die het oppervlak versieren en de ondergrond laten zien. Het ene is schilderen op een raster, het andere tekenen uit de vrije hand.

Het eerlijke antwoord is een laagje ingewikkelder: technisch gezien is tapisserie borduren. Het is één tak van een grote familie, en als je weet waar de takken zich splitsen, is elke vraag over ‘welke techniek is dit?’ makkelijk te beantwoorden, ook die over kruissteek en petit point.

Het korte antwoord, uitgebreid

Pak een tapisserieproject en een borduurproject op, en je voelt het verschil al voor de eerste steek. Het stramien is stevig genoeg om zijn vorm te houden; het ontwerp wordt steek voor steek ingevuld op een vast raster, bijna altijd in tent stitch (halve kruissteek); als je klaar bent, is nergens nog stramien te zien. De borduurstof is zacht en soepel; een borduurring trekt hem strak; de steken volgen getekende lijnen en liggen op het oppervlak (blaadjes in platsteek, stelen in steelsteek, stipjes als Franse knopen), met overal stof eromheen.

Het gevolg voor hoe de twee technieken aanvoelen: tapisserie is ritmisch en vraagt weinig beslissingen, want het raster heeft de plaatsing al bepaald, en daar houden liefhebbers juist van. Vrij borduren is expressief en vol beslissingen: elke steek heeft een lengte, een hoek en een plek die jij kiest.

De stamboom

‘Borduren’ is de overkoepelende term voor textiel versieren met naald en draad. Daaronder vallen:

• Vrij borduren: vrije steken op geweven stof, zoals crewelwerk, modern borduren in een borduurring, goudborduurwerk en naaldschilderen. Wat de meeste mensen zich voorstellen bij ‘borduren’.
• Telborduren: steken die je plaatst door het raster van de ondergrond te tellen, zoals kruissteek (in het Engels), blackwork (in het Engels) en tapisserie.
• Tapisserie (borduren op stramien; in het Engels needlepoint, vroeger canvaswork): de getelde tak op open stramien met volledige dekking. Petit point en bargello horen hier thuis.

‘Tapisserie of borduren’ betekent dus eigenlijk ‘tapisserie of vrij borduren’, en dat is de vergelijking die de rest van deze gids maakt.

Naast elkaar

De ondergrond: stramien of stof

Stramien lijkt meer op een hor dan op stof: stijf, open, met kruispunten die je kunt tellen, bij de meeste projecten 10 tot 18 per inch (4 tot 7 per cm). Die stijfheid is constructief. Omdat elk kruispunt met wol wordt bedekt, is het klare werk een nieuw, dicht textiel met het stramien als skelet. Daarom maak je van tapisserie dingen die veel te verduren krijgen: kussens, riemen, tassen, stoelzittingen.

Borduurstof blijft stof. Het borduurwerk versiert de stof in plaats van hem te vervangen, dus wat je maakt, houdt de soepelheid en kwetsbaarheid van de ondergrond. Dat is geen zwakte (daardoor oogt geborduurd linnen luchtig op een manier die tapisserie nooit zal halen), maar het stuurt de twee technieken naar verschillende eindproducten.

De steken: geteld of vrij

Tapisserie draait op één werkpaard: tent stitch, een kleine schuine steek over één kruispunt van het stramien, geborduurd als continental voor details of als basketweave voor vlakken. Er bestaan sierlijke steken, honderden zelfs, en ontwerpers van telwerk op stramien bouwen er hele werken mee op, maar je kunt jarenlang met plezier tapisserie maken met alleen tent stitch. De complexiteit van het ontwerp zit in het kleurenpatroon, niet in het aantal steken dat je kent.

Bij vrij borduren is dat andersom. De steken zijn de techniek: platsteek om te vullen, steelsteek voor lijnen, kettingsteek voor structuur, Franse knopen voor stipjes, lang-en-kortsteek voor schaduwen. De eerste merklap van een beginner is een rondleiding langs tien steken, en de vaardigheid die je opbouwt, is controle: gelijke lengte, een vaste hoek, vloeiende bogen.

Daarom heeft de vraag ‘wat is makkelijker?’ een echt antwoord: met tapisserie begin je rustiger. Een stevig raster, één steek, geen beslissingen over de plaatsing. Het is ook de reden dat mensen die vrij borduren stressvol vinden, vaak dol zijn op tapisserie, en andersom.

Materialen en kosten

Borduren staat erom bekend dat je er goedkoop mee begint: een borduurring, stof en een handvol strengen borduurgaren, samen onder de 20 dollar.

De traditionele instap in tapisserie is het handgeschilderde stramien: het ontwerp is met de hand direct op het stramien geschilderd, meestal 40 tot 60 dollar voor kleine werken en 300 tot 500 dollar of meer voor grote, zoals kerstsokken, nog zonder wol, en die is in zijde of fijne wol een kostenpost op zich. Geschilderde stramienen zijn handgemaakte kunst en zo geprijsd; ze zijn ook de reden dat tapisserie bekendstaat als de dure handwerktechniek (in het Engels).

Er is wel een betaalbare route: borduur van een patroon op blanco stramien, net zoals kruissteekborduurders werken, door te tellen vanaf een afgedrukt raster. Blanco stramien kost een paar dollar, patronen kosten weinig of niets, en wol zoals Appleton (in het Engels) is niet duur. Getelde tapisserie van een patroon is een minderheid, met een lange traditie en een groeiende schare liefhebbers, niet in de laatste plaats omdat elk kruissteekpatroon met hele steken werkt, en je kunt gratis je eigen ontwerp in een patroon zetten, helemaal zelf of vanuit een foto.

Duurzaamheid en wat je maakt

Door de volledige dekking is tapisserie de zwaargewicht van de twee. Victoriaanse stoelen met tapisserie worden nog dagelijks gebruikt; een goed afgewerkte riem van tapisserie overleeft zijn gesp. Gangbare projecten: kussens, hangers, kerstsokken, riemen, tassen, meubelbekleding.

Wat je met vrij borduren vanzelf maakt, zijn dingen die hangen of soepel vallen: werk in een borduurring, versieringen op kleding, tafel- en beddengoed, emblemen. Achter glas ingelijst gaat het generaties mee; op een kussenhoes waar je tegenaan leunt, slijt het op een manier die tapisserie niet kent.

Wat leer je?

Kies tapisserie als je een meditatieve techniek wilt met weinig beslissingen; je houdt van krachtige, schilderachtige resultaten met volledige dekking; je wilt duurzame voorwerpen maken; of tellen spreekt je meer aan dan tekenen uit de vrije hand. Begin met de gids voor beginners (in het Engels): een klein project op stramien van 13 count is een echt rustige eerste handwerktechniek.

Kies vrij borduren als je zoveel mogelijk expressie wilt voor zo weinig mogelijk geld; je houdt van de getekende, illustratieve look; of het idee van een steeds groeiend aantal steken je enthousiast maakt in plaats van uitput.

Borduur je al kruissteek? Dan voelt tapisserie als thuiskomen: hetzelfde tellen, dezelfde patronen, één nieuwe steek. Vrij borduren is de grotere sprong.

Niets houdt je tegen om allebei te doen. Genoeg mensen houden een borduurring bij de hand om dingen te bedenken en een stramien om tot rust te komen.

Waar petit point past

Petit point is tapisserie, geen vrij borduren: tent stitch op heel fijn stramien (traditioneel vanaf 22 count, 8,7 gaatjes/cm), van oudsher gebruikt voor de gezichten en handen in figuratief werk, terwijl grover stramien de achtergrond droeg. Heb je weleens antieke stoelzittingen met fotografisch fijn detail gezien, dan was dat petit point. Moderne tapisserie van een patroon krijgt hetzelfde effect door gewone en kleine steken in één patroon te combineren: detail waar het ontwerp erom vraagt, snelheid waar dat niet zo is.